Հակիրճ
- Հայկական տապանաքարերը պահում են երեք տեսակի հիշողություն՝ արվեստ (խաչքարեր, քանդակներ, դիմանկարներ), լեզու (հայերեն գիր, տապանագրեր) և ընտանիքի պատմություն (անուններ, հայրանուններ, տարեթվեր)։
- Խաչքարը՝ խաչով քանդակազարդ քարը, հայտնվում է IX դարում, իսկ ծաղկում է XII–XIV դարերում։ 2010 թ. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն խաչքարի արվեստը ներառեց ոչ նյութական ժառանգության ցանկում։
- Մեծ հայկական գերեզմանատներից մի քանիսն այլևս չկան. Հին Ջուղայի խաչքարերի դաշտը ոչնչացվեց 1998–2005 թթ., իսկ Թբիլիսիի Խոջիվանքը քանդվեց 1930-ականներին։
- Սփյուռքի գերեզմանատները՝ Փարիզի Պեր Լաշեզը, Ստամբուլի Շիշլին, Ֆրեզնոյի «Արարատը», պահում են գրողների, պետական գործիչների և Ցեղասպանությունից փրկվածների շիրիմներ։
- HUSH.am-ը լուսանկարել և գրանցել է հարյուր հազարավոր հայկական շիրիմներ, որպեսզի ցանկացած երկրում ապրող ընտանիքը կարողանա գտնել հարազատի շիրիմը և պատվիրել շիրիմի խնամքը Երևանում։
Ինչու են կարևոր հայկական գերեզմանատները
Հայկական գերեզմանատունը ոչ միայն այցելում են, այլև կարդում։ Միջնադարյան խաչքարերը ցույց են տալիս վարպետ քարգործների աշխատանքը, խորհրդային գրանիտը՝ այնտեղ հանգչողների դեմքերը, իսկ մակագրությունները պահում են անուններ, ծննդավայրեր և ընտանեկան կապեր։
1915-ի Ցեղասպանությունից և մեկդարյա արտագաղթից ցրված ժողովրդի համար տապանաքարը հաճախ ընտանիքի միակ գրավոր հիշատակն է։ Եկեղեցական մատյանները կորել են, գյուղերը դատարկվել, ազգանուններն ամեն երկրում այլ կերպ են գրվել։ Իսկ քարը մնացել է։ Մեկ շիրիմից Լոս Անջելեսում կամ Մարսելում ապրող թոռը կարող է իմանալ նախատատի հայրանունը, ծննդյան տարին և այն քաղաքը, որտեղից էր նրա ընտանիքը։
Ահա թե ինչու հին գերեզմանատների կորուստը զգացվում է որպես հիշողության, ոչ միայն հուշարձանների կորուստ, և ինչու է կարևոր գրանցել պահպանվածները։
Խաչքարից մինչև դիմանկար. ինչպես են փոխվել հայկական տապանաքարերը
Մեկ «հայկական տապանաքար» չկա։ Ամեն դարաշրջան թողել է իր տեսակի հուշարձանը, և Հայաստանի մեծ գերեզմանատներում դրանք հաճախ կողք կողքի են։
- IX դարԱռաջին խաչքարերը։ Խաչքարը քարե սալ է՝ քանդակված խաչով, սովորաբար վարդյակի կամ «կենաց ծառի» վրա, ժանյակաձև զարդանախշերով։ Վաղ խաչքարերը կանգնեցվում էին գերեզմանատներում՝ ողջի կամ ննջեցյալի հոգու փրկության համար։
- XII–XIV դարերԱրվեստի ծաղկումը։ Վարպետները ստեղծում են ամենանուրբ քարերը։ Այսօր պահպանվել են տասնյակ հազարավոր խաչքարեր. ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի՝ միայն Հայաստանում դրանք 50 000-ից ավելի են։
- XVI–XVII դարերԽաչքարերի դաշտեր։ Խաչքարագործության նոր վերելքի շնորհիվ ամբողջ լանջեր են ծածկվում խաչքարերով։ Սևանի մոտ՝ Նորատուսում, մինչ օրս կանգուն են X–XVII դարերի հարյուրավոր խաչքարեր. այսօր սա պահպանված ամենամեծ խաչքարային գերեզմանատունն է։
- XX դարԳրանիտ և դիմանկարներ։ Խորհրդային տարիներին խաչին հաճախ փոխարինում է հղկված քարը՝ ննջեցյալի փորագրված դիմանկարով, երբեմն մի քանի տող բանաստեղծությամբ։
- ԱյսօրԵրկու ավանդույթները միասին։ Ընտանիքներն ընտրում են խաչքար, դիմանկարով տապանաքար կամ երկուսը միասին։ Խաչքարագործությունը մինչ օրս ուսուցանվում է, և 2010 թ. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն այն ներառեց ոչ նյութական ժառանգության ցանկում։
Հայաստանի գերեզմանատներ, որոնք արժե իմանալ
Միայն Երևանում կա մեկ տասնյակից ավելի մեծ գերեզմանատուն, իսկ գրեթե ամեն քաղաք ու գյուղ ունի իրենը։ Դրանցից մի քանիսը երկրի պատմության մասն են։
Կոմիտասի պանթեոն
Հիմնվել է 1936 թ., երբ Փարիզից բերվեց Կոմիտասի աճյունը։ Այստեղ հանգչում են հայ մշակույթի շուրջ վաթսուն մեծ գործիչ, այդ թվում՝ Արամ Խաչատրյանը, Մարտիրոս Սարյանը, Սերգեյ Փարաջանովը, Ավետիք Իսահակյանը, Սիլվա Կապուտիկյանը և Վիլյամ Սարոյանի աճյունի մի մասը։
Որոնել Կոմիտասի պանթեոնումԵռաբլուր
Ռազմական հուշահամալիր-պանթեոն քաղաքի վերևի բլրի վրա, որտեղ 1988 թվականից թաղում են Արցախի համար զոհվածներին։ Այստեղ են թաղված Վազգեն Սարգսյանը և Մոնթե Մելքոնյանը, իսկ 2000 թ. այստեղ վերաթաղվեց Զորավար Անդրանիկի աճյունը։ Բանակի օրը՝ հունվարի 28-ին, պաշտոնյաներն այստեղ ծաղկեպսակներ են դնում։
Որոնել ԵռաբլուրումԹոխմախ
Մեծ գերեզմանատուն Երևանի Էրեբունի վարչական շրջանում՝ խորհրդային տասնամյակների բազմաթիվ շիրիմներով և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի զինվորների առանձին հատվածով։
Որոնել ԹոխմախումՆորատուս
Խաչքարերի դաշտ Սևանա լճի մոտ՝ X դարի վերջից մինչև XVII դար թվագրվող քարերով՝ Հայաստանում խաչքարերի ամենամեծ համախումբը։
Որոնել ՆորատուսումԿորսված գերեզմանատներ. Հին Ջուղա և Խոջիվանք
Հին Ջուղա, Նախիջևան։ Դարեր շարունակ սա աշխարհի ամենամեծ հայկական գերեզմանատունն էր։ 1648 թ. մի ճանապարհորդ այստեղ հաշվել է մոտ 10 000 խաչքար, 1998 թ. դեռ կանգուն էր մոտ 2700-ը։ 1998–2005 թթ. դրանք անհետացան։ 2005 թ. դեկտեմբերին Արաքսի մյուս ափից նկարահանված տեսանյութում մարդիկ ջարդում են քարերը, իսկ Գիտության առաջընթացի ամերիկյան ասոցիացիայի (AAAS) 2010 թ. համեմատած արբանյակային լուսանկարները ցույց են տալիս, որ խաչքարերի տեղը հարթեցված է։ Ադրբեջանի կառավարությունը մերժում է այս տեղեկությունները։ Գերեզմանատան մասին մեր իմացածի մեծ մասը հայտնի է Արգամ Այվազյանի լուսանկարների շնորհիվ, որոնք նա արել է քսանհինգ տարվա ընթացքում։
Խոջիվանք, Թբիլիսի։ Թբիլիսիի մեծ հայկական գերեզմանատունը ձևավորվել է 1655 թ. կառուցված եկեղեցու շուրջ։ 1934 թ. սկսեցին քանդել այն. կորան տասնյակ հազարավոր շիրիմներ, իսկ շատ տապանաքարեր օգտագործվեցին որպես շինաքար։ 1962 թ. պահպանված շուրջ երեսուն տապանաքար հավաքվեց Հայկական պանթեոնում, այդ թվում՝ գրողներ Րաֆֆու, Հովհաննես Թումանյանի, Գաբրիել Սունդուկյանի և Ղազարոս Աղայանի շիրիմները։
Այս երկու կորուստներն են պատճառը, որ HUSH.am-ը լուսանկարում է իր գրանցած յուրաքանչյուր քար. լուսանկարն ու գրառումը կապրեն ավելի երկար, քան քարը։
Հայկական գերեզմանատները սփյուռքում
Որտեղ էլ հայերը հաստատվել են, իրենց հարազատներին թաղել են միասին՝ եկեղեցու մոտ, քաղաքային գերեզմանատան առանձին հատվածում կամ իրենց սեփական գերեզմանատանը։
Պեր Լաշեզ
Այստեղ են թաղված Պողոս Նուբարը, Ավետիս Ահարոնյանը, Ալեքսանդր Խատիսյանը և գրող Շահան Շահնուրը։ Զորավար Անդրանիկն այստեղ էր հանգչում մինչև 2000 թ., երբ նրա աճյունը վերաթաղվեց Եռաբլուրում։
Շիշլիի հայկական գերեզմանատուն
Ստամբուլի գլխավոր հայկական գերեզմանատունը, որտեղ հանգչում են լուսանկարիչ Արա Գյուլերը, կոմպոզիտոր Օննո Թունչը և Մաղաքիա Օրմանյան պատրիարքը։
«Արարատ» գերեզմանատուն
Հիմնվել է 1885 թ. տրամադրված հողի վրա։ Այստեղ են թաղված Վիլյամ Սարոյանը և Սողոմոն Թեհլերյանը, իսկ Ցեղասպանության հուշարձանում պահվում են Տեր Զորից բերված աճյուններ։
Հայկական պանթեոն
Խոջիվանքի պահպանված տապանաքարերը՝ Րաֆֆու, Թումանյանի, Սունդուկյանի, Աղայանի, որոնք 1962 թ. հավաքվեցին Սուրբ Երրորդություն մայր տաճարի մոտ։
Որոնել Հայկական պանթեոնումՈրտեղ ունի HUSH.am-ը գրառումներ
HUSH.am-ն սկսեց Հայաստանի գերեզմանատներն ամբողջությամբ՝ քար առ քար, լուսանկարելուց և ամեն անուն գրանցելուց։ Այսօր գրառումներն ընդգրկում են հարյուր հազարավոր շիրիմներ Հայաստանում, Արցախում, Վրաստանում և Եվրոպայի ու ԱՄՆ-ի մի քանի քաղաքներում։ Ընտրեք գերեզմանատունը՝ դրանում որոնելու համար։
Ինչպես կարդալ հայկական տապանաքարը և գտնել անհրաժեշտը
Տապանաքարը հայկական տոհմագրության լավագույն մեկնակետն է, բայց այն պետք է կարդալ այնպես, ինչպես գրված է։
- Կարդացեք հայրանունը։ Հայկական անունը կազմված է այսպես՝ անուն, հոր անուն, ազգանուն. Արմեն Կարենի Պետրոսյանը Կարենի որդի Արմենն է։ Տապանաքարին հայրանունը հաճախ օգնում է տարբերել նույն անունով երկու մարդու։
- Հաշվի առեք տարբեր գրելաձևերը։ -յան (դասական ուղղագրությամբ՝ -եան) վերջավորությունը նշանակում է «տոհմից»։ Նույն ընտանիքը կարող է լինել Հակոբյան Երևանում, Hagopian Բեյրութում կամ Բոստոնում և Акопян կամ Акопов խորհրդային փաստաթղթերում, քանի որ արևմտահայերենում որոշ բաղաձայններ այլ կերպ են արտասանվում։ Փորձեք բոլոր տարբերակները։
- Հենվեք տարեթվերի, ոչ թե ճշգրիտ ամսաթվի վրա։ Ծննդյան և մահվան տարեթվերը մակագրության ամենահուսալի մասն են. օրերն ու ամիսները հաճախ նշված չեն կամ մաշվել են։
- Որոնեք անունով, հետո ճշգրտեք։ HUSH.am-ի շիրիմների որոնման մեջ գրեք անունն ու ազգանունը, ավելացրեք հայրանունը, եթե գիտեք, հետո ընտրեք տարեթվերը կամ գերեզմանատունը։ Անունները պահվում են այնպես, ինչպես փորագրված են քարին, լատինատառ գրելաձևերով հանդերձ, ուստի լատինատառ որոնումը գտնում է նաև հայերեն կամ ռուսերեն մակագրությունները։ Ավելի շատ խորհուրդներ՝ հարցերի բաժնում և ամենատարածված հայկական անունների էջում։
Երբ են հայերն այցելում իրենց հարազատների շիրիմներին
Մեռելոցը՝ ննջեցյալների հիշատակի օրը, նշվում է Հայ Առաքելական եկեղեցու հինգ տաղավար տոներից յուրաքանչյուրի հաջորդ օրը՝ Սուրբ Ծննդից, Զատկից, Վարդավառից, Աստվածածնի Վերափոխումից և Խաչվերացից հետո։ Ընտանիքները գնում են գերեզմանատուն, մաքրում շիրիմը, ծաղիկներ տանում և քահանա հրավիրում շիրիմօրհնեքի։
Ապրիլի 24-ին՝ Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օրը, մարդիկ բարձրանում են Երևանի Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր. 2014 թ. եկել էր շուրջ 100 000 մարդ։ Հունվարի 28-ին՝ Բանակի օրը, ծաղկեպսակներ են դրվում Եռաբլուրում։
Արտերկրում ապրող ընտանիքների համար հենց այս օրերին է անխնամ շիրիմն առավել ծանր։ HUSH.am-ը կարող է խնամքի այցը կամ ծաղիկների առաքումը պլանավորել հիշատակի օրվա ամսում և հետո լուսանկարներ է ուղարկում ընտանիքին։
Ինչու է HUSH.am-ը գրանցում Հայաստանի գերեզմանատները
HUSH.am-ն սկսվել է մի քանի մասնավոր նվիրատուների աջակցությամբ՝ հայկական գերեզմանատները լուսանկարելու, գրանցելու և գրառումները համացանցում հասանելի դարձնելու համար։ Այսօր այստեղ ընտանիքները որոնում են հարյուր հազարավոր հայկական շիրիմների մեջ, իսկ Երևանում մեր թիմը խնամում է արտերկրում ապրողների հարազատների շիրիմները. այս ծառայությունը HUSH.am-ն առաջարկում է 2001 թվականից։
Իմ ընտանիքը 1914–1915 թթ. հրաշքով փրկվել է Արևմտյան Հայաստանի Բիթլիսից։ Հավատում եմ, որ հայերը, որտեղ էլ ապրեն, պետք է պահեն իրենց լեզուն ու ժառանգությունը, որպեսզի հասկանան իրենց անցյալը։ Գերեզմանատներն այն տեղն են, որտեղ այդ անցյալը գրված է։
Միհրան Վարդանյան, HUSH.am-ի հիմնադիր
Խնամքի յուրաքանչյուր պատվերի մեջ ներառված են անվճար ծաղիկներ, լուսանկարներ՝ առաջ և հետո, և գումարի ամբողջական վերադարձ, եթե շիրիմը հնարավոր չլինի գտնել։ Ով ուզում է անձամբ այցելել, կարող է պատվիրել HUSH.am-ում գրանցված շիրիմի ճշգրիտ GPS կոորդինատները։
Ընտանիքների հաճախ տված հարցեր
Ինչպե՞ս գտնել հարազատի շիրիմը Հայաստանում։
Օգտվեք HUSH.am-ի շիրիմների որոնումից. գրեք անունն ու ազգանունը, հայրանունը, եթե գիտեք, հետո ճշգրտեք ծննդյան կամ մահվան տարեթվով կամ գերեզմանատնով։ Որոնումն անվճար է, անհրաժեշտ է հաշիվ։ Փորձեք ազգանվան արևելահայերեն, արևմտահայերեն և ռուսերեն գրելաձևերը (Հակոբյան, Hagopian, Акопян)։
Ինչո՞ւ է նույն հայկական ազգանունը տարբեր կերպ գրվում։
Արևելահայերենում և արևմտահայերենում որոշ բաղաձայններ տարբեր են հնչում, իսկ խորհրդային փաստաթղթերում հաճախ օգտագործվում էին ռուսական ձևեր։ Այդ պատճառով Hakobyan, Hagopian, Akopyan և Akopov կարող են նույն ընտանիքը լինել։ -յան (դասական ուղղագրությամբ՝ -եան) վերջավորությունը նշանակում է «տոհմից»։
Ի՞նչ է խաչքարը։
Խաչքարը քանդակազարդ խաչով քարե սալ է, սովորաբար վարդյակի կամ կենաց ծառի վրա, ժանյակաձև զարդանախշերով։ Ավանդույթն սկսվել է IX դարում, ծաղկել XII–XIV դարերում, և 2010 թ. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն այն ներառել է ոչ նյութական ժառանգության ցանկում։ Շատ խաչքարեր կանգնեցվել են որպես տապանաքար։
Ե՞րբ են հայերն այցելում շիրիմներին։
Մեռելոցին՝ Հայ Առաքելական եկեղեցու հինգ տաղավար տոներից (Սուրբ Ծնունդ, Զատիկ, Վարդավառ, Վերափոխում, Խաչվերաց) յուրաքանչյուրին հաջորդող հիշատակի օրը, և ապրիլի 24-ին՝ Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օրը։ Շատ ընտանիքներ այցելում են նաև մահվան տարելիցին։
Կարո՞ղ է որևէ մեկը խնամել ընտանեկան շիրիմը Երևանում, եթե ես ապրում եմ արտերկրում։
Այո։ HUSH.am-ը մաքրում և խնամում է շիրիմներ Երևանում և շրջակայքում արտերկրում ապրող ընտանիքների համար՝ մեկանգամյա այց կամ տարեկան փաթեթ, յուրաքանչյուր այցից առաջ և հետո լուսանկարներով, անվճար ծաղիկներով և գումարի ամբողջական վերադարձով, եթե շիրիմը հնարավոր չլինի գտնել։ Մանրամասները՝ շիրիմի խնամք Երևանում։
Ո՞ր գերեզմանատների գրառումներ ունի HUSH.am-ը։
Երևանի գլխավոր գերեզմանատների, այդ թվում՝ Կոմիտասի պանթեոնի, Եռաբլուրի և Թոխմախի, Հայաստանի այլ բնակավայրերի, օրինակ՝ Գյումրու, Էջմիածնի, Դիլիջանի և Նորատուսի, Ստեփանակերտի, Թբիլիսիի հայկական գերեզմանատների, ինչպես նաև Վիեննայի, Լոնդոնի, Ժնևի, Բռնոյի և Սակրամենտոյի հայկական շիրիմների։
Աղբյուրներ
Գերեզմանատների և պատմության մասին տեղեկությունները վերցված են ստորև նշված աղբյուրներից, HUSH.am-ի մասին տեղեկությունները՝ HUSH.am-ից։
- ՅՈՒՆԵՍԿՕ — Armenian cross-stones art. Symbolism and craftsmanship of Khachkars (2010)
- Վիքիպեդիա — Khachkar (անգլ.)
- Վիքիպեդիա — Noratus Cemetery (անգլ.)
- Վիքիպեդիա — Armenian cemetery in Julfa (անգլ.)
- AAAS — Ջուղայի արբանյակային լուսանկարները (2010, անգլ.)
- Վիքիպեդիա — Khojivank Pantheon of Tbilisi (անգլ.)
- Վիքիպեդիա — Komitas Pantheon (անգլ.)
- Վիքիպեդիա — Yerablur (անգլ.)
- Վիքիպեդիա — Ararat Cemetery, Fresno (անգլ.)
- Վիքիպեդիա — Şişli Armenian Cemetery (անգլ.)
- Վիքիպեդիա — List of burials at Père Lachaise Cemetery (անգլ.)
- FamilySearch — Your Armenian surname (անգլ.)
- Արևմտյան թեմ — Զատկի Մեռելոց (անգլ.)
- ArMedia — հարցազրույց «A lot of culture is concentrated in Armenian cemeteries around the globe» (անգլ.)